Dodelijke lucht

Dodelijke lucht

Superspread op komst?

Het is vijf voor twaalf voor kantoren, bedrijven, scholen, zorginstellingen en tal van andere sectoren. Het Covid-19 virus zal in de koudere wintermaanden meer schade aan kunnen richten door lagere temperaturen en drogere lucht. Aerosolen, minuscule druppeltjes, verspreiden zich dan via ventilatiesystemen veel makkelijker. Een visie die het RIVM niet deelt, maar waar natuurkundigen ernstig voor waarschuwen. “Er wordt nu een schijnveiligheid gecreëerd. Spatschermen helpen namelijk niet om aerosolen tegen te houden”, aldus onderzoeker Maurice de Hond.

Samen met de Rotterdamse longarts en onderzoeker Hans in ’t Veen publiceerde Maurice de Hond onlangs in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde een artikel over de rol van aerosolen bij de overdracht van het Covid-19-virus. Een ‘finest hour’ voor De Hond die in de afgelopen maanden al meermaals waarschuwde voor de verspreiding van corona via in de lucht zwevende microscopisch kleine partikels. Voelde het als een roepende in de woestijn? “Nou, ik was vooral gefrustreerd over het feit dat er niet werd geluisterd en dat ik kritiek kreeg. Maar dat zegt meer over de ander dan over mij. Ik ben blij met de publicatie want het grote gevaar van aerosolen is maandenlang onderschat. En zeker nu de winter in aantocht is, de temperatuur omlaag gaat en lucht droger wordt krijgt het virus de kans zich makkelijker te verspreiden. Daar moeten de ventilatiesystemen op worden aangepast.”

Verkeerde adviezen

De Hond zegt al in een zeer vroeg stadium die kennis te hebben opgedaan: “Er werd begin dit jaar op Japanse en Amerikaanse websites al voor gewaarschuwd. Ik heb het zelf niet bedacht, maar vanuit een natuurkundige invalshoek zagen internationale wetenschappers bepaalde patronen en de relatie temperatuur en luchtvochtigheid.” Tot zijn grote frustratie houdt het RIVM vast aan het standpunt van de WHO: “En dus geeft ook het RIVM al een half jaar lang verkeerde adviezen. Er is een verschil tussen een druppel die uit de mond komt van iemand met een besmetting en aerosolen. De kans dat een druppel bij iemand in de neus vliegt is vrij klein. Maar de geïnfecteerde aerosolen zweven veel langer rond. Anderhalve meter afstand houden, spatschermen bij loketten en kassa’s; er wordt een schijnveiligheid gecreëerd. In de buitenlucht wordt het virus toch al verdund en verwaait het.”

De wijze waarop de overheid reageert op het virus heeft grote sociale en economische nadelen zijn, volgens De Hond: “We hebben onszelf enorme beperkingen opgelegd. Het is een ramp, alleen zien we dat nog niet omdat de economie kunstmatig op de been wordt gehouden. Er is wereldwijd politieke onrust, er is angst gecreëerd onder de bevolking. Er wordt nu veel meer getest op het virus en dus melden de media een toename van het aantal besmettingen en heb je de poppen aan het dansen. Maar wat je niet hoort is dat mensen nu veel minder ziek zijn van het virus. Dat komt doordat de temperaturen nog hoog zijn en de luchtvochtigheid relatief hoog. De virale dosis die iemand krijgt is daarom minder groot. Op Hemelvaartsdag ging iedereen naar buiten, maar dat heeft geen extra besmettingen tot gevolg gehad. Maar dat hebben de media niet gemeld.” Zijn advies is dan ook om de nieuwsmedia niet meer te volgen als het om de pandemie gaat: “Die brengen namelijk nooit goed nieuws.”

Koppige ezel

Tegelijkertijd heeft Maurice de Hond via zijn website maurice.nl een kenniscentrum Covid-19 ingericht: “We willen daarmee tegenwicht bieden. Ook tegen de regels van het RIVM, want Jaap van Dissel is een koppige ezel die niet van zijn plaats wijkt. En als hij al van mening verandert, presenteert hij dat of hij het al jaren zo heeft gezegd. Met ons kenniscentrum willen we informatie doorgeven en kennis vanuit het buitenland delen. De overheid? Ik hoop dat die ook wat meer waarde hecht aan de mening van internationale wetenschappers over de verspreiding via aerosolen. Er zijn tot nu toe alleen onverstandige besluiten genomen.” De starre houding van RIVM en overheid zal dit najaar consequenties hebben, voorspelt Maurice de Hond: “De daling van de temperatuur en de lage luchtvochtigheid is gevaarlijk. In de winter kan in kantoren, verzorgingstehuizen en onderwijsinstellingen niet meer worden geventileerd: de ramen blijven dicht en via de ventilatiesystemen blijven besmette aerosolen rond dwarrelen door de ruimtes. Ik heb eerder voorgesteld om een Deltaplan Ventilatie in te stellen. Dat is niet van de grond gekomen: anderhalve meter is voldoende en de rest is bijzaak, vindt het RIVM.”

Maurice de Hond benadrukt dat het niet zijn kennis is, maar het uitpluizen en analyseren van internationaal natuurkundig wetenschappelijk onderzoek. “En ja, ik heb contacten met de installatiebranche. Maar niet te innig, want anders ontstaat het gevoel van afhankelijkheid en wordt er gezegd: hij zal er wel belangen in hebben. Nee dus. Ik hoop echter nogmaals dat de overheid meer waarde geeft aan onze kennis.”

Virussen deactiveren

Dat hoopt ook Fahmi Yigit van Virobuster. Yigit stond samen met de Enschedese entrepreneur Herbert Silderhuis aan de basis van het bedrijf Virobuster. Gebaseerd op de toepassing van UV-technologie om virussen en bacteriën te ‘deactiveren’ veroverde het Twentse bedrijf de ziekenhuismarkt. Na verkoop van het bedrijf aan een Duitse onderneming groeide Virobuster, naast de medische sector, ook sterk in de levensmiddelensector. Yigit, technoloog en natuurkundige van huis uit: “Onze technologie is gebaseerd op zonlicht. Zonlicht deactiveert virussen. Dat hebben wij gekopieerd met dien verstande dat de zon daar uren voor nodig heeft en wij dat met onze UV-reactie in 0,1 seconde kunnen. Het is de enige manier om micro-organismen veilig te deactiveren: de kern is dat we de lucht zuiveren door het DNA te blokkeren zonder nadelige bijverschijnselen.” Yigit heeft zich de laatste maanden ontwikkeld tot expert op het gebied van met Covid-19 geïnfecteerde aerosolen. Kennis die hij al in 2003 heeft opgedaan: “Toen heb ik onderzoek gedaan naar het gedrag van het SARS-virus. In feite het broertje van Covid-19 met als enige verschil dat SARS zeer dodelijk is en de symptomen snel herkenbaar. Daarom verspreidde het SARS-virus zich niet zo snel als Covid-19, waarvan de infectie veel minder snel zichtbaar is. Daarnaast hebben wij al in 2009 een onderzoek gepubliceerd naar het gevaar van virussen in kantoorruimtes. De conclusie was toen al dat virussen in ventilatiesystemen een grote rol spelen bij ziekteverzuim door winterse infecties, zoals griep en verkoudheid.”

Oplossing geen issue

Al begin dit jaar werd Yigit getriggerd door de ontwikkelingen in Italië en de Alpen waar het virus om zich heen greep. Hij voorspelt eenzelfde situatie als er niet snel maatregelen worden genomen. “Voor mij is de oplossing geen issue: ventilatie is de belangrijke oorzaak van de verspreiding, zeker nu we weten dat aerosolen het virus verspreiden. Het huidige concept van ventilatiesystemen is dat lucht van boven een ruimte wordt ingeblazen, bijvoorbeeld kantoor of klaslokaal, en ook van boven weer wordt afgezogen. Zo’n 95 procent van alle systemen is hierop gebaseerd. Dat is echter niet veilig voor virussen. Wat je moet doen is het systeem aanpassen en wel zodanig dat de lucht van boven naar beneden wordt gecirculeerd of van onderen naar boven. Dat is een technische aanpassing. Vervolgens moet de ventilatiecapaciteit zo hoog mogelijk en recirculatie van de lucht worden uitgeschakeld: anders blijf het virus in de lucht. En tot slot moet je de warmte zoveel mogelijk binnenhouden, maar dat is lastig omdat je ook verse en dus in de winter, koude lucht moet laten binnenstromen.”

Besmetting voorkomen

Al deze maatregelen zijn volgens Yigit niet voldoende om besmetting te voorkomen. “Het aanpassen van de ventilatiesystemen is op zich geen probleem, maar biedt nog geen veiligheid. Daarvoor zijn twee mogelijkheden: het monteren van Hepa-filters of UV. Filters zijn kostbaar omdat ze moeten worden vervangen, UV is makkelijk in te bouwen in de luchtkanalen en die kun je ook uitschakelen. Onze Virobusters draaien gemiddeld tien uur per etmaal.” Fahmi Yigit onderschrijft dat luchtvochtigheid een belangrijk aspect is: “In de winter daalt de luchtvochtigheid. Je kunt niet als in de zomer ramen en deuren openzetten: afgezien dat het dan te koud wordt is de luchtvochtigheid zo laag dat bijvoorbeeld schoolkinderen last krijgen van droge slijmvliezen en daardoor kwetsbaarder zijn voor infecties als verkoudheid. Het beste klimaat voor een kantoor of andere ruimte is tussen de 18 en 21 graden Celsius in combinatie met een relatieve luchtvochtigheid tussen de veertig en zestig procent. In die omgeving verdunnen de aerosolen zich en is de kans op besmetting heel klein. Een luchtbevochtiger is dus aan te raden.”Waarom een bedrijf als Virobuster dit adviseert en daarmee afwijkt van het RIVM-standpunt is voor Yigit duidelijk: “Het RIVM is evidence-based terwijl wij als wetenschappers scientificbased opereren. Wetenschappers gebruiken hun boerenverstand: die constateren dat die aerosolen lang blijven zweven. We weten al jaren dat door airco’s infecties zich verspreid en de rest van de wereld zegt dit al, behalve Nederland.” Niettemin, het besef groeit ook in ons land. Maar het is wel vijf voor twaalf, zegt Yigit: “Er moet nu actie worden genomen om de ventilatiesystemen aan te passen. Jammer is dat Duitsland wel corona-reducerende maatregelen subsidieert maar Nederland niet. Als er niets gebeurt acht ik de kans op een lokale superspread, dus op scholen, kantoren et cetera van Covid-19 heel reëel.”   

“Besef is toegenomen”

De installatiebranche staat door de Covid-19 pandemie een uitdaging te wachten. Er moet, maar nu om andere beweegredenen, omzichtiger met de luchtbehandelingssystemen worden omgegaan, zegt Carlo Brouwer: “Het besef is toegenomen: het gaat er nu niet om dat iemand een keer keelpijn van een airco-systeem krijgt.”

Carlo Brouwer is directeur van Stulz Benelux. Het Duitse moederbedrijf Stulz is internationaal toonaangevend op het terrein van klimaatbeheersingssystemen. Met 7.600 medewerkers en een jaaromzet van 1,4 miljard euro is Stulz in 140 landen actief. “We zijn begonnen met koeling van datacenters, maar leveren nu koel- en klimaatoplossingen voor diverse toepassingen in tal van situaties. Zowel in de zakelijke markt als particulier en van airco’s tot warmtepompen.”

Verversingsratio

Ook voor Brouwer is duidelijk dat de ventilatiesystemen een rol spelen in de verspreiding van corona: “De luchtvochtigheid gaat nu afnemen en als dat onder de dertig procent komt vinden virussen het heel gezellig. Een oplossing om het virus te doden is dan de toepassing van luchtbevochtigers en de toevoer van verse lucht verhogen.” Carlo Brouwer onderschrijft in dat opzicht de visie van Maurice de Hond. Bovendien is het goed op te lossen: “Door bevochtigers in de installatie in te bouwen en de verversingsratio te verhogen van 2.5 procent naar vier procent. Of de installatie dat kan moet worden onderzocht door deskundigen, de installateurs.” Overigens zit er een nadeel aan het verhogen van de verversingsratio: “Dat betekent dat je in de winter meer moet verwarmen door de extra koude lucht van buiten. En zomers weer extra koelen als je warme buitenlucht binnenhaalt. Je krijgt dan het dilemma gezondheid tegenover energiebesparing.”

Veiligere omgeving

De toepassing van filters is een deel van de oplossing. “In zijn algemeenheid moet je zorgen voor goede filters en een schone installatie. Met daaraan toegevoegd luchtbevochtigers en een goede temperatuur creëer je dan een veiliger omgeving. De vraag is wel of de branche hieraan toekomt. In de particuliere markt werken de installateurs nog altijd achterstanden weg: er zijn ontzettend veel airco-systemen verkocht, vooral om thuiswerkplekken te koelen.”

De Stulz Benelux-directeur wil Covid-19 geen wake-up call voor de gehele branche noemen. “Maar het besef is toegenomen dat we omzichtig met installaties moeten omgaan en goed moeten adviseren. Iedereen weet nu dat het belangrijker is dan werd aangenomen.”

>
>
>
Jongbloed
Dijks Leijssen
Eurorisk
Boers & Lem
EY
Westerhuis Verhuur